Аннотация

Изилдөөнүн максаты аймакта туруктуу трансчек аралык суу ресурстарын башкарууну өнүктүрүүдө институционалдык жана технологиялык факторлордун өз ара аракеттенүү үлгүлөрүн аныктоо болгон. Комплекстүү көрүнүштү алуу үчүн сүрөттөмө жана салыштырмалуу статистикалык ыкмалар, коэффициенттик анализ жана үч өлкөдө – Кыргызстан, Өзбекстан жана Тажикстанда – суу ресурстарын башкаруунун сандык жана сапаттык мүнөздөмөлөрүн көп өзгөрмөлүү салыштыруу колдонулган. Мамлекеттер аралык чек араларды демаркациялоонун жана делимитациялоонун институционалдык түзүмгө жана суу ресурстарын бөлүштүрүү механизмдерине тийгизген таасирин кошумча талдоо административдик өзгөрүүлөрдүн башкаруунун натыйжалуулугуна тийгизген таасирин тактоого мүмкүндүк берди. Жыйынтыктар көрсөткөндөй, суу ресурстарын башкаруу системаларынын техникалык абалында жана санариптештирүүсүндө айкын асимметрия 2017-жылдан 2024-жылга чейин сакталып калган. Сугат тармагынын эскириши Кыргызстандагы 62 %, Өзбекстандагы 55 % жана Тажикстандагы 60 % түздү, ал эми насостук агрегаттардын эскириши тиешелүүлүгүнө жараша 75 %, 70 % жана 72 %га жеткен. Ташуу учурундагы суунун жоготуулары Кыргызстандагы 16-20 %, Өзбекстандагы 18-22 % жана Тажикстандагы 17-19 % чегинде өзгөрүп турган, бул каналдарды модернизациялоо даражасындагы айырмачылыктарды чагылдырат. Башкарылуучу агым жоготуулары Кыргызстандагы 80 миллион м3, Өзбекстандагы 110 миллион м3 жана Тажикстандагы 85 миллион м3 түздү, ал эми берилген суунун жоготуулары тиешелүүлүгүнө жараша 25, 35 жана 25 миллион м3ге жетти. Региондогу жалпы технологиялык жоготуулар болжол менен 650 миллион м3ге жетти, анын ичинде Өзбекстандагы 230-250 миллион м3, бул төмөнкү агымды сугаруу системасына эң жогорку жүктөмгө туура келди. Жалпысынан алганда, Фергана өрөөнүндөгү узак мөөнөттүү суу туруктуулугунун негизин технологиялык интеграция жана маалымат алмашуу түзгөн координацияланган башкаруу моделине өтүү белгиленди. Изилдөөнүн практикалык баалуулугу анын жыйынтыктарын аймактагы сууну башкарууну жана инфраструктураны жакшыртууга, ошондой эле жаратылыш ресурстары боюнча геосаясий чыр-чатактардын тобокелдиктерин минималдаштырууга колдонууда жатат

Негизги сөздөр

жаратылыш ресурстарынын чыр-чатактары; гидротехникалык инфраструктура; санариптештирүү; сууну туруктуу пайдалануу; модернизациялоо; суу балансы; суу чек арасы

Колдонулган булактар

  1. Abdullaev, I., & Akhmedov, Sh. (2023). Water infrastructure in Central Asia: Promoting sustainable financing and private capital participation. Ürümqi: CAREC.
  2. Aklilu, T., Sahilu, G., & Ambelu, A. (2024). Vulnerability assessment and protection zone delineation for water supply schemes in the upper awash subbasin, Ethiopia, Sub-Saharan Africa. Environmental Health Insights, 18. doi: 10.1177/11786302241258349.
  3. Al-Asadi, S.A., & Muttashar, W.R. (2022). Impact of the environmental degradation of rivers on the reappraisal of international agreements related to the transboundary watercourse, Shatt Al-Arab River (Southern Iraq): A case study. Sustainable Water Resources Management, 8(3), article number 84. doi: 10.1007/s40899-022-00669-2.
  4. Argali, M. (2025). Central Asia: Borders, resources, and power. The roots of conflict in the Fergana valley. Conflict Studies Quarterly, 51, 3-17. doi: 10.24193/csq.51.1.
  5. Aryal, M.J., & Jung, M. (2023). Finding an end to border disputes: The India-Nepal imperative. Retrieved from https://www.orfonline.org/research/finding-an-end-to-border-disputes-the-india-nepal-imperative.
  6. Asilbekova, K., et al. (2023). National state of the environment report: Uzbekistan. Winnipeg: International Institute for Sustainable Development.
  7. Belek uulu, E., Yusupova, G., Bayboriev, A., Melis uulu, D., & Choguldurova, E. (2024). Geo-economic and geopolitical aspects of management of water and energy tasks of the Kyrgyz Republic in Central Asia. Bulletin of the Kyrgyz National Agrarian University, 22(4), 227-237.
  8. Castaño-Álvareza, J.D., Muñoz Villarreal, E.M., & Valencia-Hernández, J.G. (2023). Environmental conflict and peace: Delimitation of the influence area of the La Miel II hydroelectric power project in Colombia. Retrieved from https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4356062.
  9. CAWATER. (2023). Section 5. Key water developments in the countries of Central Asia. Retrieved from https://www.cawater-info.net/yearbook/2023/05_yearbook2023_uz_en.htm.
  10. CAWATER. (2024). Key water developments in the countries of Central Asia. Overview of events in Tajikistan. Retrieved from https://www.cawater-info.net/yearbook/2024/05_yearbook2024_tj_ru.htm.
  11. Central Asia Water & Energy Program. (2023). Annual report 2022 and 2023. Washington, D.C.: World Bank.
  12. Chembarisov, E.I., & Rakhimova, M.N. (2024). The Syr Darya River: Hydrology and hydroecology. Tashkent: Voris-Nashriyot.
  13. Choi, J.H. (2024). Trans-boundary water management during the peace process in Korean peninsula: Solution finding from previous precedents. Marine Policy, 160, article number 105966. doi: 10.1016/j.marpol.2023.105966.
  14. Cohen, A., Hill, W.A., & Sánchez, W.A. (2025). Water insecurity in Central Asia: The imperative for regional and international cooperation. Washington, D.C.: The Atlantic Council.
  15. de Andrés, M., & Barragán Muñoz, J.M. (2022). The limits of coastal and marine areas in Andalusia (Spain). A socio-ecological approach for ecosystem-based management. Land Use Policy, 120, article number 106250. doi: 10.1016/j.landusepol.2022.106250.
  16. Environmental Monitoring Report. (2024). Tajikistan: Climate- and disaster-resilient irrigation and drainage modernization in the Vakhsh River Basin Project. Retrieved from https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/53109/53109-001-emr-en_2.pdf.
  17. Fang, Q.S., & Li, H.X. (2021). The concept delimitation, the value realization process, and the realization path of the capitalization of forest ecological resources. Natural Resources Forum, 45(4), 424-440. doi: 10.1111/1477-8947.12234.
  18. Farhat, B., Souissi, D., Mahfoudhi, R., Chrigui, R., Sebei, A., & Ben Mammou, A. (2023). GIS-based multi-criteria decision-making techniques and analytical hierarchical process for delineation of groundwater potential. Environmental Monitoring and Assessment, 195(2), article number 285. doi: 10.1007/s10661-022-10845-8.
  19. Ghaffar, A.Z., Abdullah, A.G., & Sugito, N.T. (2023). Bibliometric analysis of five decades research progress on boundary delimitation. Media Komunikasi Geografi, 24(2), 126-140. doi: 10.23887/mkg.v24i2.63502.
  20. Golunov, S., & Bitabar, A. (2025). Central Asian cross-border cooperation. In Bridging borders: Central Asian cross-border cooperation in a comparative global perspective (pp. 71-106). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-031-84253-5_3.
  21. Hossain, M.S., Ullah, M.C., & Absar, A.N. (2021). The historic verdict of ITLOS on maritime border delimitation in the region of the Bay of Bengal: A historical analysis. IIUC Studies, 18(1), 173-192. doi: 10.3329/iiucs.v18i1.61281.
  22. Ikramov, N., Kasimov, F., & Rakhimova, M. (2025). Energy efficiency monitoring system of operated irrigation pumping stations in Uzbekistan. Journal of Water and Land Development, 65, 120-129. doi: 10.24425/jwld.2025.153524.
  23. Jabbar, B.J. (2024). Oil and natural gas, water demarcation, and electrification on the mediterranean. In Deciphering the Eastern Mediterranean's hydrocarbon dynamics: Unravelling regional shifts (pp. 29-40). Leiden: Emerald Publishing Limited. doi: 10.1108/978-1-83608-142-520241003.
  24. Jumari, S.A., Omar, A.H., Idris, K.M., & Abdullah, N.M. (2022). Augmenting the concept of Institutional Analysis to the inter-state border delimitation and demarcation practice in peninsular Malaysia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1051, article number 012010. doi: 10.1088/1755-1315/1051/1/012010.
  25. Jumari, S.A., Omar, A.H., Idris, K.M., & Yatim, M.H. (2023). The impact of delimitation and demarcation of interstate borders after the colonial era in Peninsular Malaysia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1274, article number 012012. doi: 10.1088/1755-1315/1274/1/012012.
  26. Kilicbeyli, E. (2023). Problematic of nation-state and natural resources management (NRM): An analysis of hydropolitics in Kyrgyzstan. In A. Beskopylny, M. Shamtsyan & V. Artiukh (Eds.), XV international scientific conference on agricultural machinery industry “Interagromash 2022” (pp. 1372-1381). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-031-21432-5_146.
  27. López-Calatayud, N., Márquez-Romance, A.M., & Guevara-Pérez, E. (2022). Wetland management modeling in the frame of Ramsar convention. Journal of Applied Water Engineering and Research, 10(4), 296-310. doi: 10.1080/23249676.2021.1982028.
  28. Ministry of Water Resources, Agriculture and Processing Industry of the Kyrgyz Republic. (2024). Environmental and social management plan for the “Kara-Unkur-Sai” irrigation and drainage system. Retrieved from https://www.crwsp.kg/wp-content/uploads/2024/10/ESMP_Kara-Unkur-Sai_ENG-for-publication-1.pdf.
  29. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic (NSCKR). (2025). Protection and rational use of water resources. Retrieved from https://stat.gov.kg/ru/opendata/category/3216/.
  30. Pinillos, F.J., Munoz, J.M., & Ríos, F.T. (2023). Delimiting coastal zones for integrated management: The case of the island and the sea of Chiloé (Chile). Marine Policy, 150, article number 105535. doi: 10.1016/j.marpol.2023.105535.
  31. Pino, A., Martínez, J., & Alfaro, M. (2025). Criteria for the delimitation of the urban fringe of Latin American cities: A review from the Global South. Land, 14(6), article number 1276. doi: 10.3390/land14061276.
  32. Prniyazova, A., Turaeva, S., Turgunov, D., & Jarihani, B. (2025). Sustainable transboundary water governance in Central Asia: Challenges, conflicts, and regional cooperation. Sustainability, 17(11), article number 4968. doi: 10.3390/su17114968.
  33. Ribeiro, W.R., Gonçalves, M.S., Ferreira, D.S., da Costa Gonçalves, D., de Almeida, S.L., de Sales, R.A., Siman, F.C., Venancio, L.P., & dos Reis, E.F. (2022). Water demand of central pivot-irrigated areas in Bahia, Brazil: Management of water resources applied to sustainable production. Environment, Development and Sustainability, 24(10), 12340-12366. doi: 10.1007/s10668-021-01950-8.
  34. Sackey, E.D. (2024). Maritime boundary delimitation in West Africa: A case study of Ghana, Côte d’Ivoire, and Nigeria. Retrieved from https://www.un.org/oceancapacity/sites/www.un.org.oceancapacity/files/2024unnf_sackey.docx.pdf.
  35. Salameh, M.T., Alraggad, M., & Harahsheh, S.T. (2021). The water crisis and the conflict in the Middle East. Sustainable Water Resources Management, 7(5), article number 69. doi: 10.1007/s40899-021-00549-1.
  36. Schofield, R. (2022). Locating the channel and other tales from the river bank: Constants and change in river boundary delimitation. Water International, 47(6), 979-1000. doi: 10.1080/02508060.2022.2123613.
  37. Scientific-Information Center of the Interstate Commission for Water Coordination of Central Asia. (2024a). Analysis of water management situation in the Syr Darya and Amu Darya River basins for the growing season 2024. Retrieved from http://sic.icwc-aral.uz/pdf/analytical_report_2024_en.pdf.
  38. Scientific-Information Center of the Interstate Commission for Water Coordination of Central Asia. (2024b). Annual report. Retrieved from http://www.sic.icwc-aral.uz/pdf/annual-report-2024-en.pdf.
  39. Thanh Minh, N., Bao, L.V., & Giap, T.N. (2023). The distribution process between Vietnam with countries in the sea. The Journal of Middle East and North Africa Sciences, 9(1).
  40. United Nations Economic Commission for Europe. (2025). Environmental performance reviews: Tajikistan. Fourth review. Geneva: United Nations.
  41. Wang, H., Zhang, C., Li, L., Yun, W., Ma, J., & Gao, L. (2021). Delimitating the ecological spaces for water conservation services in Jilin Province of China. Land, 10(10), article number 1029. doi: 10.3390/land10101029.
  42. Wang, X., Chen, Y., Fang, G., Li, Z., & Liu, Y. (2022). The growing water crisis in Central Asia and the driving forces behind it. Journal of Cleaner Production, 378, article number 134574. doi: 10.1016/j.jclepro.2022.134574.
  43. Water Yearbook. (2024). Key water developments in the countries of Central Asia. Retrieved from https://www.cawater-info.net/yearbook/2024/05_yearbook2024_kg_en.htm.
  44. World Bank. (2024a). Central Asia Water and Energy Program. Retrieved from https://documents1.worldbank.org/curated/en/099746310292415198/pdf/IDU-a1a38767-7689-4aee-90be-01ace53921a1.pdf.
  45. World Bank. (2024b). CAWEP-4 Newsletter, 2nd edition, July-September 2024. Retrieved from https://www.worldbank.org/content/dam/infographics/780xany/2023/apr/presentations/CAWEP-newsletter-July%E2%80%93September-2024.pdf.
  46. Xenarios, S., Yakubov, M., Baubekova, A., Alshagirov, O., Zhalgas, Z., & Araral, E.J. (2022). Transboundary water governance and small basin councils in Central Asia. In Oxford research encyclopedia of environmental science. Oxford: Oxford University Press. doi: 10.1093/acrefore/9780199389414.013.784.
  47. Yusof, S., & Saman, M. (2023). The demarcation of Malaysia-Indonesia maritime boundaries: A review. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 13(4), 591-602. doi: 10.6007/IJARBSS/v13-i4/16667.
  48. Zatilla, N., Nurdavletova, S., Khaibullina, Z., Argynbayeva, Z., & Yesdauletova, A. (2025). Aquatic security in the sustainable development context of the Central Asian region. Asian Journal of Political Science, 33(3), 612-633. doi: 10.1080/02185377.2025.2494776.

Цитаталоо

Matikeeva, N. (2025). Impact of demarcation and delimitation processes on inter-state water resource governance in the Fergana Valley. News of Osh Technological University, 25(2), 19-34. https://doi.org/10.63621/notu./2.2025.19